درباره ما

مرکز ملی شماره‌گذاری کالا و خدمات ایران در سال 1374 توسط موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی تاسیس و به عنوان عضو سازمان GS1 بین‌الملل در ایران پذیرفته شد. مرکز، خدمات مختلف و گسترده‌ای را سازگار با استانداردها و راهکارهای جهانی در اختیار شرکت‌ها و موسسات فعال در کشور قرار می دهد.

ما چطور می توانیم کمکتان کنیم ؟

در صورت وجود هرگونه ابهام لطفا با کارشناسان ما تماس بگیرید.

همه چیز را در مورد کاتالوگینگ بدانید. مزایای کدینگ چیست؟

همه چیز را در مورد کاتالوگینگ بدانید. مزایای کدینگ چیست؟

پیش از این به طور مختصر در مورد ایجاد کاتالوگ اقلام سازمان مقاله ای ارائه شد. در این مقاله قصد داریم کاتالوگینگ را به صورت اختصاصی بر روی محصولات نفتی اختصاص بدهیم. همینطور که می‌دانید پروژه کدینگ سازمانی در ابتدا با وزارت نفت و تمام سازمان های تابعه انجام شد. آیا می‌توان سازمانی را یافت که از اطلاعات اقلام در چرخه فرایندهای روزمره خود استفاده نکرده باشد؟ یا دغدغه تولید و مدیریت آن را نداشته باشد؟ این امر موجب شده اطلاعات  محصولات ارزشی یکسان با خود کالا داشته باشد؛ زیرا:

۱- بدون داشتن اطلاعاتی کامل از کالا نمی‌توان از آن استفاده کرد. نمونه بارز آن عدم گردش اقلامی در انبار است که به علت نقص اطلاعاتی، سازمان قادر به استفاده از آن‌ها نیست.

۲- همواره تعداد افرادی که از اطلاعات کالا مانند نام، مشخصات فنی، قیمت، موجودی و تأمین‌کننده و تولیدکننده و … استفاده می‌کنند از افرادی که به‌طور مستقیم با کالا سر و کار دارند بیشتر است.

همه چیز در مورد کاتالوگینگ

اطلاعات یا داده‌های کالا را ازنقطه ‌نظر استاندارد ایزو ۸۰۰۰ میتوان به دودسته تقسیم کرد:

داده‌های اصلی:  به مجموعه داده‌هایی که بیان‌کننده ماهیت (چیستی) و هویت (کیستی) کالا هستند و در صورت تغییر آن‌ها کالا یا محصول نیز تغییر می‌کند را داده‌های اصلی می‌نامند؛ مانند جنس کالا که در صورت تغییر آن، کالا نیز تغییر می‌کند.

داده‌های تراکنشی: مجموعه داده‌هایی که به کالا نسبت داده می‌شود و ممکن است در طول چرخه حیات آن کالا مقادیر مختلفی داشته باشد را داده‌های تراکنشی می‌نامند؛ مانند قیمت محصول که درگذر زمان ممکن است چندین بار تغییر کند.

در این مقاله هر جا سخن از داده یا اطلاعات محصول میبینید منظورمان داده‌های اصلی کالا است.

سازمان‌ها همواره به دنبال راهکاری جامعی در جهت مدیریت هرچه بهتر اطلاعات اقلام خود هستند. راهکارهای گوناگونی بسته به نیاز سازمان‌ها در این حوزه توسعه داده و عملیاتی شده است. یکی از این راهکارهای مدیریت اطلاعات کالا، روشی است که توسط شرکت «شل» و تحت عنوان MESC ایجادشده است. در این نوشتار سعی شده به‌طور مختصر روند مدیریت اطلاعات اقلام در صنعت نفت با استفاده از روش MESC تشریح گردد.

شرکت شل کدینگ نفت

کد و استاندارد مواد و تجهیزات که به‌اختصار MESC نامیده می‌شود یک سیستم استاندارسازی داده‌ها برای مواد و تجهیزات مورداستفاده در صنعت نفت است که توسط شرکت «شل» ایجادشده و به مصرف‌کنندگان کالا امکان توصیف اقلام استاندارد را به‌گونه‌ای که برای تمامی فروشندگان در سراسر دنیا قابل ‌فهم باشد می‌دهد.

کتابچه طبقه‌بندی گروه 68 MESC

تاریخچه MESC

طرح اولیه ایجاد MESC در سال ۱۹۱۴ توسط گروهی از کارشناسان مواد شرکت BPM در سرزمین‌های هند شرقی هلند ایجاد شد. این طرح به‌منظور ارائه راهنمایی به‌تمامی کارکنان شرکت «شل» در سرتاسر دنیا که در حوزه خرید تدارکات و مدیریت مواد (اقلام) فعالیت داشتند تهیه گردید.

نمایی از بارانداز شرکت BPM در هند شرقی هلند

 

این طرح اولیه که شامل دستورالعمل‌هایی جهت آموزش کارشناسان مواد (اقلام) در نحوه شناسایی، طبقه‌بندی و ثبت داده‌های توصیفی مواد (اقلام) بود را می‌توان اولین نظام توصیف و کاتالوگینگ اقلام در جهان در نظر گرفت.

کتابچه کاتالوگ اقلام متعلق به شرکت BPM

در سال ۱۹۳۲ دو سال بعد از اختراع تلکس سیستم کد و استاندارد محصولات و تجهیزات (MESC) ایجاد گردید. این سیستم نسبت به طرح اولیه دارای مزیت کدینگ بود که امکان اختصاص یک عدد هفت‌رقمی منحصربه‌فرد را برای محصولات و تجهیزات طبقه‌بندی‌شده در MESC فراهم می‌کرد. از طریق این کد و با استفاده از تلکس امکان تبادل اطلاعات MESC به‌صورت کارآمد و مؤثر بین دفتر مرکزی و مناطق عملیاتی در سراسر نقاط دنیا فراهم می‌شد. با اختصاص کد به گره‌های طبقه‌بندی MESC به‌جای تبادل نام و مشخصات کالا موردنظر کافی بود کد قلم ارسال گردد. کارشناس دریافت‌کننده کد با مراجعه به کتابچه‌های MESC از ماهیت کالا و مشخصات آن مطلع می‌شد. برای تسهیل جستجو کدها در کتابچه‌ها، کدها به‌صورت بامعنا تعریف شدند تا مدت‌زمان دسترسی به محتویات کد MESC از طریق کتابچه‌ها کاهش یابد. مثلاً اگر دو رقم ابتدای یک کد ۷۵ بود کارشناس متوجه می‌شد که باید به سراغ کتابچه ۷۵ که مربوط به شیرآلات است برود و این رویه در داخل کتاب نیز تکرار میشد. کاهش حجم اطلاعات موردنظر جهت انتقال را می‌توان دلیل ایجاد رمزگذاری یا کدینگ و کاهش مدت‌زمان رمزگشایی یا دی کدینگ را می‌توان دلیل ایجاد کدهای بامعنا عنوان کرد. این روش کد نمودن مواد (اقلام) را می‌توان اولین نظام کدینگ اقلام در جهان در نظر گرفت.

سال ۱۹۴۶ تعداد ارقام کدهای سیستم MESC به ۱۰ رقم افزایش یافت تا امکان ثبت و نگهداری اقلام بیشتری در سیستم MESC وجود داشته باشد. با ورود تکنولوژی ذخیره اطلاعات در دیسک‌های فشرده شرکت «شل» در سال ۱۹۸۵ اطلاعات MESC را بر روی دیسک فشرده ذخیره‌سازی نمود، این رویداد موجب تسهیل در به اشتراک‌گذاری اطلاعات MESC و انتقال تدریجی فرایند شناسایی و کدگذاری مواد و تجهیزات از دفتر مرکزی به سایر واحدهای عملیاتی شد. سال ۱۹۹۵ اطلاعات MESC به نرم‌افزارCMT انتقال یافت و تا به امروز مدیریت اطلاعات اقلام MESC از طریق این نرم‌افزار انجام می‌شود.

ابزار مدیریت کاتالوگ (CMT)

 

CMT یکی از مجموعه نرم‌افزارهای مدیریت محصول (MM) شرکت «شل» است. این نرم‌افزار ابزاری برای مدیریت داده‌های توصیفی و داده‌های مرجعی اقلام است. با استفاده از این نرم افزار امکان شناسایی، طبقه‌بندی و کدگذاری اقلام درون‌سازمانی برای کارشناسان مواد فراهم می‌شود. همچنین این نرم‌افزار ابزاری جهت به اشتراک‌گذاری اطلاعات اقلام برای استفاده در سایر نرم‌افزارهای موجود در MM است. در شکل ۴ سیستم‌هایی که در تبادل اطلاعات با سیستم CMT می‌باشند به نمایش درآمده است.

سیستم‌های در ارتباط با سیستم CMT

برخی از ویژگی‌های نرم‌افزار CMT به شرح زیر است:

نام‌گذاری استاندارد اقلام امکانی است جهت توصیف کالا به روش ساختارمند با استفاده از ترکیب مشخصه- ارزش

نام‌گذاری بدون قاعده اقلام امکانی است جهت تشریح کالا به‌صورت متن آزاد  که معمولاً برای اقلام اختصاصی و قطعات یدکی ماشین‌آلات بیشتر کاربرد دارد.

راهنماهای شناسایی اقلام: امکانی است جهت تعیین ویژگی‌های توصیفی هر دسته از اقلام. این امکان جایگزین Coding Schedule و فرایند توصیف اقلام در قالب خطوط MESC است.

رابطه‌های کالا: امکانی است جهت تعیین رابطه‌های بین اقلام که شامل تعیین اقلام جایگزین یک‌ کالا، تعیین اقلام معادل یک‌ کالا، تعیین اقلام زیردست یک‌ کالا و تعیین اقلام بالادست یک‌ کالا است.

سازمان‌های محصول: امکانی است جهت تعیین سازمان‌های در ارتباط با کالا، مانند تولیدکنندگان و تأمین‌کنندگان کالا

در شکل زیر نمایی از یک کاتالوگ کالا به‌صورت ترکیب مشخصه ارزش که توسط نرم‌افزار CMT ایجاد شده است را مشاهده میکنید.

نمایی از یک کاتالوگ قلم به‌صورت زوج‌های مشخصه-ارزش ایجادشده در سیستم CMT

سیستم MESC باروی کار آمدن نرم‌افزار CMT به‌مرور دچار تغییراتی اساسی در نظام کدینگ خود شد. این تغییرات در جهت افزایش عملکرد سیستم و کاهش زمان شناسایی اقلام و همچنین برطرف نمودن محدودیت‌های موجود بود. از آن جمله می‌توان به بی‌معنا شدن کد اقلام در عین حفظ ارتباط با درختواره طبقه‌بندی MESC اشاره کرد. در شکل زیر طرح شماتیک نحوه شناسایی اقلام در نرم‌افزار CMT به نمایش درآمده است.

طرح شماتیک شناسایی اقلام در سیستم CMT

 

اهداف کاتالوگینگ MESC

 

اهداف شرکت «شل» از ایجاد کاتالوگینگ MESC برای مواد و تجهیزات در سال ۱۹۱۴ موارد زیر بود:

  1. ایجاد یکنواختی میان داده‌های مرتبط با محصولات مورد استفاده در عملیات‌های مختلف
  2. ایجاد ارتباط بین واحدهای به‌کارگیرنده از محصولات با واحدهای تأمین‌کننده اقلام
  3. بیان ویژگی‌های موردنیاز اقلام مورداستفاده به‌نحوی‌که امکان تهیه آن برحسب ویژگی‌های مطرح‌شده از هر تأمین‌کننده‌ای وجود داشته باشد.

باوجود گذشت حدود یک قرن از تاریخ ایجاد اولین کاتالوگ، اهداف کاتالوگینگ در این شرکت تغییر آن‌چنانی نداشته است. تنها تفاوت، استفاده بیشتر و هوشمندانه‌تر از داده‌ها (با استفاده از ابزارهای اطلاعاتی) برای مدیریت هر چه‌بهتر اقلام و وندورهای سازمان بوده است.

طبقه‌بندی کاتالوگینگ MESC

سیستم کاتالوگینگ MESC دارای یک طبقه‌بندی سه (۳) سطحی است. نام و ظرفیت تعداد گره هر یک از سطوح این طبقه‌بندی به شرح زیر است:

سطح اول: نام این سطح «گروه اصلی» است و حداکثر ظرفیت تعداد گره آن صد (۱۰۰) است.

سطح دوم: نام این سطح «گروه فرعی» است و حداکثر ظرفیت تعداد گره آن صد (۱۰۰) است.

سطح سوم: نام این سطح «گروه فرعی دوم» یا گروه جزء از گروه فرعی، است و حداکثر ظرفیت تعداد گره آن صد (۱۰۰) است. مواد و تجهیزات شناسایی‌شده در سیستم MESC به این سطح متصل می‌باشند.

یک‌صد گروه اصلی موجود در طبقه‌بندی MESC را می‌توان به ۱۲ بخش عمده تقسیم‌بندی نمود که هر بخش به یک حوزه عملیاتی مشخص گرایش دارد. رابطه این حوزه‌های عملیاتی و یک‌صد گروه اصلی MESC در جدول زیر به نمایش درآمده است.

رابطه حوزه‌های عملیاتی و گروه‌های اصلی MESC

در جدول بعد نیز عناوین مربوط به یک گروه اصلی (گروه ۷۵) به همراه برخی از گروه‌های فرعی و زیرگروه‌های آن برای نمونه به نمایش درآمده است:

عناوین گروه 75 به همراه برخی از گروه‌های فرعی آن

 

MESC در ایران

پس از انعقاد قرارداد کنسرسیوم در سال ۱۳۳۳ و تشکیل شرکت‌های عامل نفت ایران در مناطق نفت‌خیز جنوب و پالایشگاه آبادان، طرح مکانیزه نمودن عملیات‌ها باهدف کاهش هزینه‌های تولید در برنامه کار قرار گرفت. بدین ترتیب که عمل بررسی و تجدیدنظر در هر یک از عملیات‌ها به یکی از شرکت‌های تشکیل‌دهنده کنسرسیوم سپرده شد. در رابطه با مکانیزه نمودن سیستم کالا از متخصصین شرکت نفتی «شل» هلند کمک گرفته شد. کارشناسان این شرکت به‌منظور انجام این مهم سیستم سفارش‌ها و کنترل موجودی را در شرکت نفت پی‌ریزی و برای طبقه‌بندی نمودن کالاها و اجناس مصرفی و قطعات یدکی در حوزه قرارداد (پالایشگاه آبادان) سیستم طبقه‌بندی و استاندارد کالا (MESC) را پیاده‌سازی نمودند. پس از اتمام کار طبقه‌بندی اقلام در انبارهای حوزه قرارداد با توجه به کارآمد بودن آن مقرر گردید این فرایند در سایر تأسیسات و مراکز نفتی ایران به‌مرور عملیاتی گردد. اکنون باگذشت حدود ۶۳ سال از زمان آغاز کدگذاری اقلام به روش کاتالوگینگ MESC اصول این سیستم در سازمان‌ها و مراکز مهم صنعتی بسیاری مورداستفاده قرارگرفته است.

شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی گاز ایران، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران و شرکت ملی پتروشیمی ایران را می‌توان ازجمله سازمان‌های مهم صنعتی ایران برشمرد که برمبنای اصول سیستم MESC نسبت به شناسایی، طبقه‌بندی و کدگذاری اقلام خود اقدام می‌کنند.

نحوه توصیف و کدگذاری اقلام در کاتالوگینگ MESC قبل از راه‌اندازی CMT

در سیستم کاتالوگینگ MESC قبل از راه‌اندازی نرم‌افزار CMT که با استفاده از زوج‌های مشخصه- ارزش اقلام را توصیف می‌کند از خطوط MESC جهت توصیف اقلام استفاده می‌شد. این خطوط در ۳ دسته به شرح زیر تقسیم می‌شوند.

سرفصل که شامل خط‌های بین ۱ تا ۵۰ است.

سرفصل فرعی که شامل خط‌های بین ۵۱ تا ۷۰ است.

کالا که شامل خط‌های بین ۷۱ تا ۷۷ است.

در نظام کدینگ MESC می‌بایست ابتدا کد سرفصل و کد سرفصل فرعی مربوط به کالا تعیین گردد سپس می‌توان نسبت به تعیین کد کالا اقدام نمود. در ادامه سعی شده است به‌اختصار کلیات و مراحل تعیین کد سرفصل، کد سرفصل فرعی و درنهایت کد کالا تشریح گردد.

مراحل تعیین کد سرفصل

  1. ابتدا می‌بایست گره بالادست سرفصل از سطح سوم درختواره طبقه‌بندی MESC تعیین شود. با مشخص شدن این گره شش رقم اول کد سرفصل تعیین میگردد.
  2. برای توصیف سرفصل از خطوط ۱ تا ۵۰ استفاده میشود. نحوه ثبت اطلاعات در بین خطوط با توجه به ماهیت سرفصل و گره انتخاب‌شده از درختواره طبقه MESC متفاوت است؛ اما برخی خطوط در تمام سرفصل‌ها دارای ماهیت اطلاعاتی یکسانی هستند به‌عنوان‌مثال در خط ۲۶ نام تأمین‌کننده کالا و در خط ۲۷ اطلاعات تکمیلی آن مانند آدرس، شماره تماس، شخص رابط و غیره ثبت و نگهداری می‌شود.
  3. سپس یک سریال سه‌رقمی برای سرفصل در نظر گرفته می‌شود. سریال انتخابی با توجه به سایر سرفصل‌های موجود در همان گره و تعداد سرفصل‌های فرعی و اقلامی که قرار است در زیر این سرفصل معرفی شوند تعیین می‌شود.
  4. تعیین کد ۹ رقمی سرفصل که ماحصل تجمیع کد ۶ رقمی گره طبقه‌بندی MESC و سریال انتخابی است.

مراحل تعیین کد سرفصل فرعی

  1. ابتدا سرفصلی که قرار است سرفصل فرعی در زیر آن تعیین شود انتخاب می‌گردد.
  2. برای توصیف سرفصل فرعی از خطوط ۵۱ تا ۷۰ استفاده می‌شود. نحوه ثبت اطلاعات در بین خطوط با توجه به ماهیت سرفصل و سرفصل فرعی تعیین میگردد.
  3. یک سریال سه‌رقمی برای سرفصل فرعی در نظر گرفته می‌شود. این سریال با توجه به دامنه سریال سرفصل و سایر سرفصل‌های فرعی موجود در همان سرفصل و تعداد اقلامی که قرار است در زیر سرفصل فرعی مربوطه کد MESC دریافت کنند تعیین می‌شود.
  4. تعیین کد ۹ رقمی سرفصل فرعی که ماحصل تجمیع کد ۶ رقمی گره طبقه‌بندی MESC و سریال انتخابی است.

مراحل تعیین کد کالا

  1. ابتدا سرفصل فرعی که کالا در زیر آن قرار است شناسایی شود تعیین می‌شود.
  2. برای توصیف کالا از خطوط ۷۱ تا ۷۷ استفاده می‌شود. نحوه ثبت اطلاعات در بین خطوط با توجه به ماهیت کالا و کد نمودار تخصیص داده‌شده به آن متفاوت است؛ اما به‌طورمعمول اطلاعات توصیفی کالا با کد نمودار ۱، ۲ و ۳ در بین خطوط ۷۱ و ۷۲ ثبت میشود. یا برای اقلام نمودار ۵ اطلاعات در خط ۷۶ درج میشود.
  3. برای سریال کالا نیز یک عدد سه‌رقمی در نظر گرفته می‌شود. سریال انتخابی با توجه به دامنه سریال سرفصل فرعی و سایر اقلام موجود در همان سرفصل فرعی تعیین می‌شود.
  4. بعد از تعیین سریال با توجه به مواردی ازجمله ساخت داخل یا خارج بودن، عمومی یا اختصاصی بودن کالا کد نمودار آن تعیین می‌شود.
  5. تعیین کد ۱۰ رقمی که حاصل تجمیع کد ۶ رقمی گره طبقه‌بندی MESC و سریال و نمودار انتخابی برای کالا است.

نمودار کالا

نمودار کالا یک کد یک‌رقمی است که با توجه به ماهیت کالا از فهرست زیر تعیین می‌گردد:

  1. کالا عمومی است (ساخت خارج)
  2. کالا عمومی یا قطعه یدکی است (ساخت داخل)
  3. کالا قطعه یدکی است (ساخت خارج)
  4. کالا موقت است
  5. کالا مرجعی است
  6. کالا غیراستاندارد است
  7. کالا جایگزین شده است
  8. کالا تعمیری است
  9. کالا تحت بررسی است

مثال:

نمونه زیر برای آشنایی هر چه‌بهتر با نحوه شناسایی و کدگذاری یک‌کالا به روش استفاده از خطوط MESC آورده شده است. در این مثال می‌خواهیم یک‌کالا را در گره ۷۵۲۵۱۶ شناسایی و کدگذاری نماییم. با فرض اینکه برای این کالا سرفصلی وجود ندارد، سرفصلی همانند جدول قبل ایجاد می‌کنیم.

یک سرفصل نمونه به همراه خطوط توصیف‌کننده آن

سپس در زیر این سرفصل، ۲ سرفصل فرعی (برحسب نیاز) همانند جدول زیر ایجاد می‌کنیم. باید توجه داشت که سریال سرفصل فرعی از سریال سرفصل خودش بزرگ‌تر و از سریال سرفصل بعدی‌اش کوچک‌تر باشد.

دو سرفصل فرعی به همراه خطوط توصیف‌کننده آن

برای تعیین سریال کالا ابتدا سرفصل فرعی کالا را انتخاب نموده سپس با در نظر گرفتن سریال سرفصل فرعی انتخابی و سایر سرفصل‌های فرعی موجود در سرفصل اصلی، سریال کالا را تعیین می‌کنیم. باید توجه داشت که سریال کالا می‌بایست از سریال سرفصل فرعی انتخابی بزرگ‌تر و از سریال سرفصل فرعی بعدی کوچک‌تر باشد. جدول زیر چند نمونه کالا که در زیر دو سرفصل فرعی شناسایی و کدگذاری شده‌اند را نشان می‌دهد.

چند نمونه کالا کدگذاری شده به همراه خطوط توصیف‌کننده آن

 

کدگذاری کالا در سیستم MESC دارای محدودیت‌هایی نیز است ازجمله:

  • قبل از تعیین کد کالا می‌بایست حتماً کد سرفصل و سرفصل فرعی کالا تعیین گردند.
  • به‌واسطه تعیین محدوده سریال برای کد سرفصل و زیرمجموعه‌های آن می‌بایست برآورد دقیقی از تعداد اقلامی که در زیر یک سرفصل یا سرفصل فرعی قرار است کدگذاری شوند وجود داشته باشد.
  • ممکن است تمام سریال‌های تعیین‌شده برای کدگذاری اقلام یک سرفصل استفاده نشوند و سریال‌های پیش‌خور شده غیرقابل استفاده گردند

نفت کد

همان‌طور که اشاره شد سیستم MESC در سال ۱۳۳۳ توسط کارشناسان شرکت «شل» وارد ایران شد و به‌مرور این سیستم در سطح انبارهای وزارت نفت پیاده‌سازی گردید. داده‌های مورداستفاده در سیستم MESC وزارت نفت ازجمله General Index و Coding Schedule در چندین مقطع مطابق با سیستم اصلی به‌روزرسانی شدند؛ اما باوجود گذشت حدود دو دهه از تغییر روال شناسایی و توصیف اقلام در سیستم MESC (جایگزین شدن الگوهای شناسایی و زوج‌های مشخصه ارزش به‌جای خطوط MESC) این تغییر و به‌روزرسانی در سیستم وزارت نفت عملیاتی نشده بود و کماکان توصیف اطلاعات کالا با استفاده از خطوط MESC آن‌هم به‌صورت متن آزاد انجام می‌شد. از سوی دیگر وجود چندین مرکز طبقه‌بندی که به‌صورت مجزا و موازی به شناسایی و کدگذاری اقلام اقدام می‌کردند موجب بروز مشکلاتی در مدیریت اطلاعات اقلام در سطح وزارت نفت شده بود که در زیر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

  • اختصاص کدهای مختلف به یک‌کالا تدارکاتی
  • عدم وجود زبان مشترک میان مراکز طبقه‌بندی
  • طولانی شدن زمان شناسایی اقلام
  • دخیل شدن سلایق شخصی در شناسایی اقلام
  • عدم وجود سازوکار دستگاهی برای شناسایی اقلام یکسان و مشابه
  • عدم امکان کنترل موجودی صحیح و دقیق و تعیین اقلام در گردش، مازاد و راکد
  • عدم وجود ساختار استاندارد اطلاعاتی و ناتوانی سایر سیستم‌ها در استفاده بهینه از اطلاعات اقلام
  • عدم وجود برآورد دقیق از تعداد وندورهای فعال اقلام دارای گردش سازمان
  • عدم وجود برآورد دقیق از تعداد و تنوع اقلام تأمین‌شده توسط یک وندور مشخص
  • عدم امکان معرفی اقلام غیراستاندارد و بیکیفیت شناسایی‌شده و وندورهای آن‌ها به سایر مراکز مصرف‌کننده به‌طور سیستمی
  • شناسایی تکراری و چندباره اقلام با هر بار ورود کالا به سازمان به دلیل عدم وجود زبان مشترک میان مراکز طبقه‌بندی و وندورهای اقلام
  • انحصاری شدن تأمین برخی اقلام توسط یک وندور خاص، درحالی‌که امکان تأمین آن از سایر وندورها نیز است (به دلیل نبود زبان مشترک با وندورها)
  • عدم امکان مدیریت تنوع وندورها
  • عدم امکان شناسایی کالاهای پرمصرف خارجی (جهت بومی‌سازی آن)
  • عدم امکان شناسایی منابع و ظرفیت‌های خالی موجود در فضای تولید کشور (جهت حمایت از تولید داخل)

باهدف بهبود وضع موجود، پروژه نفت کد بین چهار شرکت اصلی وزارت نفت (شرکت ملی نفت، شرکت ملی گاز، شرکت ملی صنایع پتروشیمی و شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی) و مرکز ملی شماره‌گذاری کالا و خدمات ایران (ایران کد) منعقد گردید. موارد زیر را می‌توان از مهم‌ترین اهداف اجرای پروژه نفت کد برشمرد:

  • تغییر روال توصیف اقلام از خطوط MESC به زوج‌های مشخصه ارزش
  • شناسایی اقلام یکسان که دارای کدهای MESC مختلف هستند (تلفیق کدهای MESC)
  • شناسایی و تجمیع وندورها وزارت نفت (در سطح چهار شرکت اصلی)
  • منبع یابی و حمایت از تولید داخل با استفاده از زیرساخت اطلاعاتی موجود در ایران کد

همچنین بنا به ملاحظاتی مقرر گردید شناسه اختصاص داده‌شده به کاتالوگ‌های اقلام همانند کدهای ایران کد یک کد ۱۶ رقمی باشد که اصطلاحاً به آن نفت کد گفته می‌شود. هر نفت کد از سه (۳) بخش به شرح زیر تشکیل یافته است:

  • هفت (۷) رقم اول هر نفت کد یک کد عددی شامل کلید کد کالا است که مربوط به گره انتخاب‌شده از درختواره طبقه‌بندی ایران کد است.
  • ۵ رقم بعدی، کد عضویت وزارت نفت در ایران کد است که مقدار آن «۵۵۵۵۵» است.
  • ۴ رقم آخر هر نفت کد نیز سریال کالا در کلید کد انتخاب‌شده است. این سریال در بسیاری از کلید کدها عددی است، ولی در برخی از کلید کدها به علت پر شدن سریال عددی از حروف نیز استفاده‌شده است.

آمار و اطلاعات پروژه

پروژه نفت کد با پالایش اطلاعات حدود ۳ میلیون خط MESC که مربوط به حدود ۹۸۰ هزار کالا در گردش وزارت نفت بود آغاز گردید. در جدول زیر نمونه‌ای خطوط مرتبط با یک کد MESC نمایش داده‌شده است.

خطوط مرتبط با یک کد MESC (نمونه)

بعد از تجمیع، پالایش و شکست اطلاعات موجود در این خطوط MESC به زوج‌های مشخصه ارزش حدود ۱۴ میلیون زوج مشخصه ارزش استخراج شد. در جدول زیر نمونه‌ای از زوج‌های مشخصه ارزش استخراج‌شده از خطوط نمایش داده‌شده در جدول بالا به نمایش درآمده است.

زوج‌های مشخصه ارزش استخراج‌شده از خطوط مرتبط با یک کد MESC (نمونه)

پس از استخراج زوج‌های مشخصه ارزش، هر کالا عضوی از دسته‌بندی اقلام (نام پایه تکمیلی) موجود در ایران کد شد. سپس با توجه به فراوانی مشخصه‌های بکار رفته برای اقلام (مانند جنس بدنه) در یک نام پایه تکمیلی (مانند شیر پروانه) الگوی وصف اولیه هر نام پایه تکمیلی ایجاد و پس از بررسی و تائید کارشناسان مراکز طبقه‌بندی نهایی گردید.

 الگوی وصف شیر پروانه‌ای (نمونه)

برای شناسایی اقلام پروژه نفت از حدود ۴ هزار الگوی شناسایی استفاده شد. بعد از تائید الگوهای شناسایی با مقداردهی به آن‌ها درازای هر کالا کالا یک کاتالوگ الکترونیکی ایجاد گردید. در این پروژه حدود ۸۸۰ هزار کاتالوگ ایجاد شد.

کاتالوگ نفت کد

کاتالوگ نفت کد دارای چندین بخش اطلاعاتی برای ثبت و نگهداری اطلاعات کالا است که به شرح زیر است:

بخش داده‌های پایه: ازجمله مهم‌ترین فیلدهای اطلاعاتی این بخش نفت کد، نام کالا و گره‌ای که کالا از طریق آن به درختواره ایران کد متصل است. از نفت کد و نام کالا برای انتقال اطلاعات به سایر سامانه‌های موجود که با کالا و اطلاعات آن سروکار دارند مانند سامانه تأمین الکترونیکی کالای وزارت نفت استفاده می‌شود. در شکل زیر بخش «داده‌های پایه» مربوط به کاتالوگ یک‌کالا قابل‌مشاهده است.

بخش داده‌های پایه کاتالوگ یک‌کالا دارای نفت کد

بخش داده‌های مرجعی: در این بخش اطلاعات مربوط به سازمان‌های در ارتباط با کالا ثبت و نگهداری می‌شود. مراکز طبقه‌بندی و تولیدکنندگان کالا دو فیلد اطلاعاتی مهم این بخش هستند. کدهای MESC و شماره‌های فنی مربوط به کالا در این بخش قابل‌مشاهده است. همچنین خطوط MESC که بر اساس آن کاتالوگ کالا شکل‌گرفته است و تلفیق کدهای MESC (تجمیع کدهای مختلف MESC مربوط به یک‌کالا) در این بخش قابل‌مشاهده است. شکل قبل بخش داده‌های مرجعی قسمت مصرف‌کنندگان کالا و شکل زیر بخش داده‌های مرجعی قسمت تولیدگان کالا را نمایش می‌دهد.

بخش داده‌های مرجعی قسمت مصرف‌کنندگان کالا

بخش الگوی وصف / تصاویر: زوج‌های مشخصه ارزش حاصل از مقداردهی الگوهای وصف اقلام در این بخش قابل‌مشاهده است. با استفاده از داده‌های این بخش میتوان به جستجوی یک‌کالا برحسب مشخصه‌های توصیفی آن پرداخت. در شکل زیر فهرستی از مشخصه‌های توصیفی یک‌کالا کاتالوگ شده قابل‌مشاهده است. همچنین در این قسمت امکان مشاهده تصاویر کالا کاتالوگ شده نیز وجود دارد.

بخش داده‌های مرجعی قسمت تولیدکنندگان کالا

بخش وابستگی و هم ارزی: در این بخش از کاتالوگ امکان مشاهده اقلام بالادست و پایین‌دست و اقلام مشابه کالا کاتالوگ شده وجود دارد.

منافع حاصل از انجام پروژه نفت:

  • مکانیزه نمودن فرایند شناسایی و کدگذاری اقلام
  • شناسایی کدهای MESC مختلف اختصاص‌یافته به یک‌کالا کالا (تلفیق حدود ۱۲۵ هزار کد MESC)
  • جلوگیری از اختصاص کدهای مختلف به یک‌کالا کالا
  • فراهم نمودن امکان شناسایی اقلام مشابه (ازنظر فرم و عملیات)
  • یکسان‌سازی رویه‌های شناسایی اقلام بین مراکز طبقه‌بندی
  • تسریع فرایند سفارش دهی به وندورهای نفت
  • تسهیل فرایند تأمین کالا کالای در انحصار یک وندور از سایر وندورها و بومی‌سازی کالا کالا (تولید داخل)
  • فراهم‌سازی بستری جهت به اشتراک‌گذاری اطلاعات کالا بین واحدهای استفاده‌کننده از اطلاعات کالا کالا
  • فراهم نمودن زیرساخت جهت مدیریت تنوع وندورها (شناسایی حدود ۱۳ هزار وندور)
  • امکان تعیین قطعات به‌کاررفته در یک تجهیز و تشخیص قطعات مشترک بین دو یا چند تجهیز
  • ایجاد بستر مناسب برای پیاده‌سازی سیستم منبع یابی و شناسایی منابع تولید و تأمین جدید برای اقلام
  • جلوگیری از اشتباهات شناسایی اقلام به‌واسطه این‌که فرآیند شناسایی با دقت و صحت و طبق منطق از پیش تعیین‌شده‌ای توسط یک سیستم مکانیزه انجام میشود
  • انتقال دانش و تخصص نحوه شناسایی اقلام از افراد خبره به سیستم

تبدیل خطوط MESC از متن آزاد به زوج‌های مشخصه ارزش یکی از منافع بارز انجام این پروژه است. با استفاده از این زوج‌های مشخصه-ارزش امکان تحلیل داده‌ها برحسب گزارش‌های موردنیاز فراهم می‌شود. برای نمونه شناسایی وندورهایی که بیشترین اقلام سازمان متعلق به آن‌هاست، شناسایی کشورهایی که بیشترین وندورهای سازمان متعلق به آن‌هاست، شناسایی کشورهایی که بیشترین اقلام سازمان از طریق آن‌ها تأمین می‌شود و … ازجمله گزارش‌هایی می‌باشند که موجب بهبود تصمیمات مدیران در هنگام اتخاذ سیاستهای کلان سازمان می‌شود. در نمودار ۱ گزارش فراوانی اقلام پروژه نفت برحسب گروه‌های طبقه‌بندی MESC به نمایش درآمده است.

 ده گروه اصلی دارای بیشترین کاتالوگ کالا

البته پروژه نفت کد در مباحث تئوری و نحوه اجرا دارای مشکلات و نواقصی است که پرداختن به آن‌ها خود مجال دیگری را میطلبد.

استانداردهای مدیریت اطلاعات در حوزه نفت

پیدایش و توسعه استانداردها در نحوه مدیریت و تبادل داده‌ها روزبه‌روز در حال افزایش است. بدیهی است به‌کارگیری از این استانداردها، یکپارچه‌سازی و تبادل داده‌ها را در درون و برون سازمان تسهیل مینماید. می‌توان از PIDX به‌عنوان یک راهکار مبتنی بر استاندارد برای سازمان‌های فعال در حوزه نفت، گاز و پتروشیمی نام برد.

تبادل اطلاعات صنعت نفت (PIDX) نام کمیته‌ای در موسسه نفت آمریکا است که باهدف استاندارد نمودن کسب‌وکار الکترونیکی در صنعت نفت و گاز در سطح جهان ایجادشده است. هدف PIDX توسعه استانداردهای تبادل الکترونیکی داده‌ه و ایجاد یکپارچه‌ی اطلاعاتی در سطح صنعت نفت و شرکت‌های چندملیتی فعال در این حوزه است. حدود ۳۰ شرکت بزرگ فعال در حوزه نفت و گاز ازجمله شرکت «شل» به عضویت این کمیته درآمده و تبادل اطلاعات خود را در قالب استانداردهای اطلاعاتی PIDX انجام می‌دهند.

در این کمیته چندین کارگروه که هر یک‌بخشی از حوزه استانداردسازی مدیریت داده‌ها را بر عهده‌دارند فعال هستند. یکی از این کارگروه‌ها، کارگروه «کاتالوگ و طبقه‌بندی» است.

کاتالوگینگ و طبقه‌بندی

هدف کارگروه «کاتالوگینگ و طبقه‌بندی» ترویج استفاده و توسعه فرهنگ واژگان استاندارد باز طبقه‌بندی و تهیه قالب‌های شناسایی اقلام به‌منظور انجام دسته‌بندی و توصیف یکنواخت اقلام (کالاها و خدمات) در سطح صنعت نفت است.

در حال حاضر واژه‌نامه داده‌های صنعت نفت (PIDD) دارای بیش از ۱۰۰,۴ قالب اطلاعاتی است. هر قالب اطلاعاتی شامل یک نام مانند یاتاقان ساچمه‌ای و مشخصه‌های توصیف‌کننده آن مانند قطر داخلی و قطر خارجی است. همچنین درختواره طبقهبندی UNSPSC نسخه ۱۰.۰۵۰۱ درختواره طبقه‌بندی مرجع این سازمان بوده و تمامی قالب‌های اطلاعاتی ایجادشده به این درختواره طبقه‌بندی مرتبط می‌باشند.

نتیجه‌گیری

با توجه به آنچه در این نوشتار آمده می‌توان نتیجه گرفت:

  1. بیش از یک قرن از پیدایش اولین نظام کاتالوگینگ در جهان می‌گذرد.
  2. کدینگ اقلام حدود ۱۸ سال بعد از کاتالوگینگ اقلام و هنگامی‌که نیاز به انتقال اطلاعات اقلام کاتالوگ شده مطرح شد عملیاتی گردید.
  3. در هنگامی‌که هنوز بانک‌های اطلاعاتی و سیستم‌های هوشمند اختراع نشده بود برای دسترسی سریع به اطلاعات ثبت‌شده در مستندات (اسناد، کتابچه‌ها و غیره) به‌کارگیری از کدهای بامعنا بسیار مفید بود.
  4. نحوه ثبت و نگهداری اطلاعات کالا در قالب خطوط MESC آن‌هم به‌صورت سرفصل، سرفصل فرعی و کالا که موجب فاکتورگیری اطلاعات مشترک بین یک دسته از اقلام می‌گردد در دوره خود بسیار کارآمد و مفید بوده است.
  5. وجود بانک‌های اطلاعاتی و سیستم‌های هوشمند فهرست گذاری موجب تغییر در روال ثبت و نگهداری اطلاعات گردیدند؛ مانند جایگزین شدن زوج‌های مشخصه-ارزش به‌جای خطوط متن‌باز. یا جایگزین شدن کدهای بی‌معنا یا سریالی به‌جای کدهای بامعنا.
  6. در حال حاضر استاندارد PIDX در بین حدود ۳۰ کشور دنیا به‌عنوان یک ابزار استانداردسازی داده‌های در گردش مرتبط با حوزه نفت، گاز و پتروشیمی کاربرد دارد.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *